DEHB Efsanesi Kitabı
Thomas Armstrong’un ADHD Is a Myth kitabını okudum. Araştırmalarıma göre yenilenmiş versiyonu Türkçeye çevrilmemiş ama eski versiyonunun da Türkçesini kitapçılarda bulamadım, ben orijinalini buldum.
Kitap beni bir miktar hayal kırıklığına uğrattı; çünkü aslında Thomas Armstrong’un çok mantıklı fikirleri olduğuna inanmıştım ve onu YouTube’da bulup tüm videolarını izlemiştim. Sonra da kitabını okudum ama kitap sanki “Evet, ADHD’nin uydurma olduğuna inanıyorum ve bence overdiagnosis (yani aslında ADHD (Türkçesi dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, Türkçede de DEHB olarak kısaltılıyor) olmayan çocuklara ve yetişkinlere de DEHB teşhisi konulması sonucu gerçekte var olmayan bir DEHB salgını sanrısı yaratılması) var; ancak tıp ve eğitim camiasında, özellikle de bu iş üzerinden para kazanan tüccarlardan ciddi bir baskı var, o yüzden geri basıyorum” gibi olmuş.
Ilaç sektörünün baskısı
İşte benim de bu noktada aklıma şu geldi: Acaba adam ilk kitaba açık açık ne düşündüğünü, deneyimlerini mi yazmıştı da sonra ciddi baskı gördü? Ve gerçekten öyle olmuş; ilk kitabında DEHB’nin gereksiz teşhis çılgınlığını ve bu işte ilaç sektörünün baskısını anlatıp bu konuyla mücadele için 50 maddelik çözüm önerileri yayınlarken, yenilenen versiyonda “ADHD bir mit derken mit aslında hikâye; çocukların göğüslediği zorlukları ve onların hikâyelerini anlatmak istedim” diye böyle bir geri basmış, yan dönmüş. Gerçi bu bize işin içinde bu işten bazı devlerin ne kadar güzel kâr ettiğini ve üstüne piyasayı ve algıları domine edip baskı yaptığını da gösteriyor.
Ben kendi fikirlerimi yıllar önce şu yazıda çok net yazmıştım ve fikirlerim değişmedi. Ancak eklemek istediğim iki şey var. Biri, DEHB aşırı teşhisi aslında tam olarak eğitim ile sağlık sektörünün kesistiği noktada. Eğitim sektöründe iki sorun var: Birincisi, eğitimciler biraz işlerinden bezmiş durumdalar; bunun pek çok sebebi olabilir, maaşlar yetmiyordur (malum ekonomik kriz her yerde), pek çok iş yerinde artık iş güvencesi kalmadı, bazı okullar her sene tüm ekibi baştan sona değiştiriyor. Ve ayrıca bazı okullarda eğitimcilere fazla iş yıkılıyor olabilir; fazla öğrenci ya da aslında eğitimcilere ait olmayan fazladan iş veriliyor olabilir. Pek çok yer az çalışanla çok iş yapmaya çalışıyor. Eğitim sektöründeki ikinci ve daha vahim problem de okul sahibi açgözlülerin gideri kısmak için gerçek eğitimci çalıştırmamaları. Yukarıda linkini iliştirdiğim yazıda sağlık sektöründeki sıkıntıdan bahsetmiştim ama genel olarak sanırım tıpta etiğe daha çok önem veriliyor. Benzer sorunlar tıp sektöründe olmasına rağmen sağlık sektöründeki çürüklük bu kadar fazla değil. Sanırım burada bir miktar sağlıkçılara karşı eğitimcileri gömeceğim ama doktorlar bu gereksiz ilaç yazma amacıyla başlatılmış aşırı teşhis olayına biraz daha direnç gösteriyorlar. Herkes için demiyorum ama şu konuda da meslektaşlarımı koruyacağım; genel olarak arzın eğitim sektöründen gelmesini de göz önüne alırsak, eğitim sektöründe ciddi bir sıkıntı var ve bence bir şeylerin değişmesi gereken ilk yer eğitim sektörü.
Objektif Testler
Eklemek istediğim diğer şey, diğer yazımda pek değinmediğim ilaç mevzusu üzerine. Şimdi algı şu şekilde: Ortada bir hastalık var, doğal olarak da ilaçla tedavi ediliyor. Tabii ilaç firmaları da güzel kâr ediyor. Ama bence Thomas Armstrong’un da sorduğu soru şu: “ADHD bir hastalık mı, yoksa başka psikolojik sendromlar ya da hastalıklardan kaynaklanan bir semptom mu?” Çünkü bunu defalarca sordum; DEHB’yi o kadar geniş bir yelpazede tanımlıyorlar ki herhangi bir kişinin DEHB teşhisi almaması imkânsız hale geliyor. Yani doktora gidip “Bende DEHB var galiba” ya da “Öğretmenim DEHB olduğumu düşünüyor” demeniz yeterli. İşin garibi, çoğu psikiyatrik rahatsızlık gibi bunun objektif bir testi de yok. Yani var diyeceksiniz ama bu testlerden de çoğu doktorun haberi yok. Tabii kimi kendi değerlendirmesini yapmak ister ki bence profesyonel bir tavır, ötekiler de sırf kendini geliştirmeyen doktor oldukları için testlerden haberleri yok. Mesela ABD menşeli, Türkiye’de de çok uygulanan MOXO testine dolandırıcılık diyen doktor gördüm. Öteki, en çok tıpta kabul gören testler de garip; mesela aynı semptomları hem öğretmenin hem ailenin yapmasını istiyor. İşte hangi taraf çocukluk etiketlemeye meraklıysa o turun sonucu ötekinden apayrı çıkabiliyor. Kısacası bir kaos hakim bu konuda. Ancak teşhis koyma konusunda çoğu çocuk psikiyatristi çocukta ciddi bir dikkat eksikliği ve dürtüsellik olup olmadığına bakıyor, çocuğu gözlemliyor. Ve dikkat eksikliği ve dürtüsellik yoksa sırf okul ya da aile istediği için DEHB teşhisi koyup ilaç yazmıyor.
Bazı eğitimcilerin ısrarı
İşte daha önceki yazımda bahsettiğim okuldan, mesela bazen ilaç yazacak doktor denk getirene kadar aramaya devam edin baskısı gerçekten akıl almaz ama forumlarda okuduğum pek çok ailenin derdi. Fakat ne oluyor biliyor musunuz? Çocuklar ilaç kullanmaya başlayınca yan etkilerin yanında öğretmenlerin ya da ailelerin başta yaşadığı sıkıntıda hiçbir değişim olmuyor; yani ilaçlar hiçbir işe yaramadığı gibi üstüne yan etki yapıyor. İşe yaradı diyenlerin en az yarısının da plasebo olduğunu düşünüyorum. Ancak enteresandır ki hâlâ bu forumlarda veya gruplarda “Çocukta DEHB varsa tek çözümü ilaç, ilaç, ilaç” deyip duruyorlar. Hatta bir tane gereksiz ilaç ve aşırı teşhis konusunda yazı yayınlayayım dedim, yayınlatmadılar; bu bile piyasada ne kadar ciddi bir baskı olduğunu gösteriyor. Sonuç olarak ilaç firmaları kâr ediyor.
Asıl problem ne olabilir?
Beni Thomas Armstrong’un yazılarımaya yönlendiren aslında YouTube kanalı olmuştu ve şu videosu gerçekten çok ilgimi çekmişti:
Hatta buradan bir ekran görüntüsü ekledim. Asıl soru işaretinin, DEHB’nin kendi başına bir hastalık mı ya da bir semptom olup olmadığını olduğundan bahsetmiştik. Elbette ki bunun bir kanıtı olmamakla birlikte bana mantıklı geldi. Kısacası söylediği şey şu: Yüzde 10 daha önce bahsettiğim Einstein’ın da içinde bulunduğu late bloomers denilen beyin gelişiminin geriden gelmesinden kaynaklı, yüzde 10 sınıf ortamının ya da öğretmenin hızının aşırı yavaş olması, yüzde 10 çocukluk travmaları, yüzde 15 medya, yüzde 10 normal erkek çocuğu davranışlarının anormal görülmesi, yüzde 10 beslenme bozuklukları, çocukların yeterince oyun oynayamaması ve dışarı çıkamaması (çıkarsa da doğayı göreememeleri), yüzde 10 nöroçeşitlilik kategorisinde olması (onu da ayrıca incelemeyi düşünüyorum), yüzde 10 aşırı yaratıcı olma ve yüzde 15 de başka bozukluklardan kaynaklanıyor diyor. Peki kaç etti? Al sana yüzde 100. O zaman gerçekten DEHB diye bir bozukluk gerçekten var mı?
Kitaptan öneriler
Kitaba geri dönersek, Thomas Armstrong kitapta en başta “İlk basımımda yanlış anlaşılmışım, ben ADHD yok demedim” falan filan demiş. Çünkü size söyleyeyim; evet, ADHD’yi kanıtlayamıyoruz ama olmadığını da kanıtlayamıyoruz. Ama maalesef kuyuya taşı ilk atan güçlü taraf, diğer taraf. Thomas Armstrong da bir garip özel eğitimci. Ancak kitap yazıyor ve akademik olarak kanıtlayamadığı için böyle yazmak zorunda kalıyor. Ama ben onun ilk yazıklarına inanıyorum. Thomas Armstrong da geri basmak zorunda kalmış ama o da bence ilk yazdıklarına inanmıştı.
Overdiagnosis’inin sebepleri
Thomas Armstrong önce bu ADHD overdiagnosis’inin sebeplerinden bahsediyor. Bunlardan birincisi, çocukların artık çocuk olmasına izin vermememiz. Artık çocuklardan çok başarılı olmasını, zamana, teknolojiye, küreselleşmeye bizden daha iyi adapte olmalarını bekliyoruz. Her şeyden önce bizden çok daha iyi ve başarılı olmalarını bekliyoruz, tek gerekçemiz de “Çünkü onlar çocuk, kafaları alır”. Ama aynısı bize yapılmadı ve böyle bir baskı yapılmadı. İkincisi, eskiden gayet normal sayılan erkek çocuğu davranış ve karakteristiklerinin artık hoş görülmemesi, eğitim sisteminin çocukları tektipleştirmeye çalışması ve bazı eğitimcilerin çocukları kategorize etmek ve etiketlemeye meraklı olması ve çocukların internete aşırı düşkün olduğu için beyindeki dopamin mekanizmasının değişmesi. Thomas Armstrong, modern okul sistemlerinin yapısının (saatlerce hareketsiz oturma, tek tip akademik bilgiye odaklanma ve hareket özgürlüğünü kısıtlama) özellikle çocukların ve erkek çocuklarının biyolojik ritmiyle tamamen çeliştiğini vurgular; bu doğallık dışı ortama uyum sağlayamayan çocukların sistem tarafından hemen “hastalık” veya “dikkat eksikliği” olarak etiketlendiğini, çünkü aslında çocuklarda gerçek bir dikkat eksikliği olmadığını, aksine dijital çağın hızına alışmış bir zihnin 19. yüzyıldan kalma gri ve sıkıcı müfredat yöntemleriyle meşgul olmasının imkânsız olduğunu belirtir.